صفحه اصلی > شاخص‌های علم‌سنجی 

در اکثر مطالعات علم سنجی، شاخص ها برگرفته و استتنتاج شده از محاسبه و شمارش چهار متغیر مؤلف، انتشار، ارجاع و استناد هستند. شاخص استناد به دلیل توجه نسبی آن به کیفیت و کارآمدی بالای آن در تحلیل های استنادی ، یکی از رایجترین و معتبرترین شاخص های علم سنجی است. از مهمترین شاخص های علم سنجی که بر مبنای شاخص استناد و تحلیل استنادی شکل گرفته اند و در متون مختلف بارها به آن ها اشاره شده است ، عبارتند از: ضریب تأثیر، شاخص فوریت، نیم عمر متون علمی یا کهنگی متون، شاخص هرش، تأثیر متیو و روش های سنجش علم که در کشورها و مؤسسات مختلف استفاده می شود.

ضریب تاثیر (Impact Factor)

ضریب تاثیر اولین بار در سال 1995 توسط بنبانگذار آی اس آی، مطرح شد و به سرعت به صورت دستورالعملی برای گزینش بهترین مجله های به کار رفت.

در درجه‌بندی نشریه های ISI شاخص تاثیر، کاربردی ترین شاخص است که امروزه به طور گسترده‌ای در درجه‌بندی و ارزیابی مجله‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این شاخص امروزه به طور گسترده‌ای در درجه‌بندی و ارزیابی مجله‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، در حقیقت توانایی مجله و هیات تحریریه آن را در جذب بهترین مقاله‌ها نشان می‌دهد. شاخص تاثیر به صورت میانگین ارجاعات به یک مورد قابل استناد (نظیر یک مقاله پژوهشی، مروری، نامه به سردبیر، یادداشت، چکیده و ...) در یک مجله علمی در طول یک دوره زمانی معین تعریف شده است. به عبارتی تعداد ارجاعات به مدارک منتشر شده در دو سال قبل مجله تقسیم بر تعداد مدارک منتشر شده همام دو سال است.

به عنوان مثال نحوه محاسبه ضریب تاثیر برای یک مجله در سال در سال 2002 به صورت زیر است:

165 مقاله‌ منتشر شده در سال 2000

165 مقاله منتشر شده در سال 2001

تعداد مقالات استناد کننده به این مجله در سال 2000 = 469 مورد

تعداد مقالات استناد کننده به این مجله در سال 2001 = 247 مورد

http://scimet.hums.ac.ir/uploads/formul.png

در مواردی ضریب تاثیر مجله به طور میانگین (که معدل ضریب تاثیر طی دوران فهرست شدن آن مجله در ISI است) نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. این شاخص مهم‌ترین و در عین حال کاربردی‌ترین شاخص ارزیابی مجلات ISI است.

ضریب تاثیر سنجشی است که برای ارزیابی یک مجله به کار می‌رود و از مهم‌ترین شاخص‌های مطرح در حیطه علم‌سنجی است. در پایان هر سال مجله های تحت پوشش ISI ارزیابی می‌شوند و نتایج این ارزیابی نیز در Journal Citation Reports (JCR) منتشر می شود.

برای دسترسی به ضریب تاثیر مجلات می توان از پایگاه JCR استفاده کرد.

مفهوم استناد و خود استنادی

استناد به معنای سند قراردادن چیزی، تکیه بر چیزی کردن، یا سخنی را سند قرار دادن است و بیانگر نوعی استفاده از دانش پیشین است. تعداد دفعات استفاده و سند قرار گرفتن یک مقاله از نویسنده را تعداد استناد به مقاله است.

شاخص اچ (hindex)

اچ ایندکس یکی از شاخص های علم‌سنجی است که علاوه بر اندازه‌گیری تولیدات علمی افراد، میزان تاثیر علمی آنها را نیز مشخص می‌کند و بهره‌وری و میزان تاثیر گذاری‌دانشمندان را به صورت کمی نمایش می‌دهد.

این شاخص با در نظر گرفتن تعداد مقالات پراستناد افراد و تعداد دفعات استناد شدن آن مقالات توسط دیگران محاسبه می‌شود. از این شاخص می‌توان برای تاثیرگذاری علمی گروهی از دانشمندان نیز بهره برد، مثلا، اچ ایندکس برای محاسبه تاثیرگذاری علمی دانشگاه‌ها و دانشمندان یک کشور نیز قابل استفاده است. این ایندکس در سال 1384 توسط فیزیک‌دانی به نام جرج هیرش پیشنهاد شد و به این دلیل گاهی با عنوان شاخص هیرش نیز نام برده می‌شود.

تعریف شاخص اچ برای یک پژوهشگر عبارت است از h تعداد از مقالات وی که به هر مقاله حداقل h بار استناد شده باشد. محاسبه اچ ایندکس بر پایه استنادات داده شده به آثار منتشر شده یک فرد یا گروهی از افراد صورت می‌گیرد. به طور مثال وقتی می‌گوییم اچ ایندکس فردی 5 است، منظور این است که این شخص 5 مقاله دارد که به هر کدام از این مقالات، حداقل 5 بار استناد شده است.

پایگاه های اطلاعاتی استنادی تحت وب برای محاسبه شاخص اچ عبارتند از:

Web of Science

Scopus

Google Scholar

ارزش متيو (Mathew value)
 
اين شاخص شكل اصلاح شده ضريب تأثير است كه در سال 2006 توسط موييج معرفي شد. ارزش متيو در يك دوره پنج ساله و در موضوعي خاص محاسبه مي شود به اين صورت كه تعداد استناداها به مقاله هاي يك مجله در يك دوره پنج ساله را به تعداد مقاله هاي همان مجله و در همان دوره تقسيم مي كند و عدد به دست آمده را با همين نسبت ها دركل حوزه مورد پژوهش اندازه گيري مي كند.
 
 شاخص جي (G-index)
لئو اگه در سال 2006 جي ايندكس را مطرح كرد. شاخص جي يك محقق بالاترين تعداد (g) مقالات است كه g به توان 2 يا بيشتر به آن استناد شده باشد.

شاخص واي (Y-index)
بولن، رودريگز و سمپل در سال 2006 شاخصي را پيشنهاد كردند كه حاصلضرب ضريب تأثير به عنوان شاخص كمي و معادل مقبوليت در "رتبه بر اساس وزن" به عنوان شاخص كيفي مي باشد.
 

شاخص فوريت (Immediacy Index)
اين شاخص در پايان هر سال مشخص مي شود و به منظور تعيين سرعت استناد مقالات يك مجله استفاده مي شود.اين شاخص نسبت تعداد استنادات به مقالات چاپ شده يك مجله به تعداد مقالات چاپ شده در آن مجله و در همان سال مي باشد.

نيمه عمر استناد شده (Cited half life)
نيمه عمر استناد به مجله مدت زماني است كه نيمي از كل استنادات به آن مجله به عمل آمده باشد. نيمه عمر بالاتر براي مجله مي تواند نشان دهنده ارزش ماندگاري مقالات آن مجله باشد.

خوداستنادی (Self Citation)

خود استنادی یکی از بارزترین کاستی‌های شاخص‌های علم‌سنجی مبتنی بر تحلیل استنادی است. انواع خوداستنادی عبارتند از:

خود استنادی نویسنده:

اگر نویسنده در یک مقاله خود، به یک یا چند مقاله قبلی خود استناد کرده باشد، این شیوه به عنوان خود استنادی تعریف می شود.

خوداستنادی مجله:

ارجاع به مقاله‌های منتشر شده در مجله‌ای که مقاله استنادکننده در آن چاپ شده، خوداستنادی مجله خوانده می‌شود.

خوداستنادی سازمانی

استنادهای مقاله های تالیفی افراد به سازمانی که در آن کار می‌کنند نیز خود استنادی سازمانی نامیده می‌شود.